مسجد کبود، آبی‌ترین میراث تبریز

آی نیوز

شهرت مسجد کبود بیش از هر چیز با کاشی‌کاری‌های چشم‌نواز و رنگ آبی آن گره خورده است، رنگی که در کنار طرح‌های هندسی و اسلیمی، نمای بنا را به یکی از ماندگارترین تصاویر تاریخی تبریز تبدیل کرده است.

وقتی از مقابل سردر مسجد کبود عبور می‌کنیم، جزئیات کاشی‌ها و نقش‌هایی که در بخش‌های مختلف بنا دیده می‌شود، توجه را به خود جلب می‌کند. ظرافت این نقش‌ها نشان می‌دهد که ساخت چنین بنایی تنها به برپا کردن دیوارها و طاق‌ها محدود نبوده و هنر و معماری در آن در کنار یکدیگر شکل گرفته‌اند.

مسجد کبود در طول تاریخ روزهای آسانی را پشت سر نگذاشته است و آسیب‌های واردشده به بنا، بخش‌هایی از شکوه اولیه آن را از بین برده، با این حال، آنچه از این مسجد باقی مانده، همچنان تصویری روشن از توانایی معماران و هنرمندان آن دوره ارائه می‌دهد.

مسجد کبود، آبی‌ترین میراث تبریز/ مسجد کبود، میراثی که رنگ زمان نگرفت

امروز، مسجد کبود یکی از شناخته‌شده‌ترین جاذبه‌های تاریخی تبریز است، بنایی که گردشگران برای دیدن کاشی‌های آبی و معماری منحصربه‌فردش به سراغ آن می‌آیند و در میان شلوغی شهر، چند دقیقه‌ای مقابل دیوارهایی می‌ایستند که قرن‌ها تاریخ تبریز را در خود جای داده‌اند.

مسجد کبود را شاید بتوان از آن بناهایی دانست که زیبایی‌اش در نگاه اول دیده می‌شود، اما هرچه بیشتر به جزئیات آن دقت کنیم، ارزش هنری و تاریخی آن بیشتر آشکار می‌شود؛ میراثی که همچنان در بافت تاریخی تبریز حضور دارد و بخشی از هویت این شهر را به نمایش می‌گذارد.

مسجد کبود، آبی‌ترین میراث تبریز/ مسجد کبود، میراثی که رنگ زمان نگرفت

مرمت «فیروزه جهان اسلام» ادامه دارد

معاون میراث فرهنگی مدیر کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری آذربایجان شرقی در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به جایگاه تاریخی و معماری مسجد کبود تبریز، گفت: مرمت این بنای شاخص تاریخی به صورت مستمر ادامه دارد و در سال‌های اخیر، اقداماتی برای جلوگیری از نفوذ رطوبت و تثبیت کاشی‌کاری‌های ارزشمند سردر مسجد انجام شده است.

وحید نواداد اظهار کرد: عمارت مظفریه یا مسجد کبود تبریز یکی از بناهای ویژه و منحصر به فرد ملی و جهانی به شمار می‌رود که ساخت و پایه‌گذاری آن به دستور جهانشاه گیلانی حدود ۵۶۰ سال پیش انجام شده و در همان دوره به بهره‌برداری رسیده است.

وی افزود: مسجد کبود یکی از آثار شاخص ملی و جهانی محسوب می‌شود و با توجه به سبک معماری به‌کاررفته در این مسجد، کاشی‌کاری‌های منحصربه‌فرد و ترکیب آجر و کاشی در بنای آن، به «فیروزه جهان اسلام» نیز شناخته می‌شود.

معاون میراث فرهنگی آذربایجان شرقی ادامه داد: مسجد کبود تبریز در قالب پرونده جهانی بازار تاریخی تبریز، به عنوان یکی از عناصر این پرونده، در فهرست میراث جهانی یونسکو نیز به ثبت رسیده است.

وی با اشاره به آسیب‌های واردشده به این بنا در دوره‌های مختلف، بیان کرد: با توجه به زلزله‌های مهیبی که در سده‌های گذشته در شهر تبریز رخ داده، مسجد کبود در دوره‌های مختلف آسیب‌های جدی دیده و در مقاطع مختلف مورد بازسازی و مرمت قرار گرفته است.

نواداد گفت: در سال‌های اخیر نیز مرمت مسجد کبود تبریز به صورت مداوم ادامه داشته و با توجه به بازسازی‌هایی که در دوره‌های گذشته انجام شده، یکی از مشکلات موجود، نفوذ رطوبت به سردر تاریخی مسجد کبود بوده است.

کاشی‌های مسجد کبود، میراثی که نیازمند مراقبت مداوم است

وی افزود: این موضوع مورد مطالعه قرار گرفته و عایق‌کاری بخش‌هایی از پشت‌بام مسجد کبود انجام شده و بخش‌های دیگری نیز در حال اجراست تا از نفوذ رطوبت جلوگیری شود و تنفس در بخش‌های مختلف سازه نیز انجام گیرد.

معاون میراث فرهنگی آذربایجان شرقی با اشاره به ارزش تاریخی و معماری سردر مسجد کبود، اظهار کرد: در بخش سردر این مسجد که از ارزش بسیار بالایی برخوردار است، با توجه به اینکه در سال‌های دور اقداماتی در راستای تثبیت کاشی‌کاری‌ها انجام گرفته بود، سال گذشته مطالعات و فتوگرامتری از کل مجموعه مسجد کبود انجام و مستندسازی شد.

وی ادامه داد: در جریان این مطالعات مشخص شد بخش‌هایی از کاشی‌های ارزشمند این بنا دچار آسیب شده‌اند، از این رو، عملیات نجات‌بخشی اضطراری برای تثبیت این کاشی‌ها در سال گذشته انجام گرفت. پس از تثبیت اولیه، مطالعات در بخش سردر مسجد کبود همچنان ادامه دارد تا بتوانیم فاز بعدی مرمت و استحکام‌بخشی سردر، تزئینات و معماری این بخش از مسجد را اجرا کنیم.

مسجد کبود، شاهکاری که هر کتیبه‌اش روایتی از تاریخ آذربایجان است

یک تبریز شناس و پژوهشگر مسائل تاریخی نیز در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به پیشینه تاریخی مسجد کبود تبریز، این بنا را از شاهکارهای معماری دوره قراقویونلوها دانست و گفت: مسجد کبود یا عمارت مظفریه، با لقب «فیروزه جهان اسلام»، در گذشته مجموعه‌ای سلطنتی شامل مسجد، مقبره، خانقاه و بازارچه بوده است.

کریم میمنت‌نژاد اظهار کرد: مسجد کبود تبریز از بناهای شاخص دوره قراقویونلوهای ترکمان است و در سردر آن نام جهانشاه با رویه طلاکشی‌شده قرار دارد.

وی با اشاره به ثبت مسجد کبود در فهرست آثار ملی ایران، افزود: این بنا در سال ۱۳۱۰ شمسی در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسید و چندین سال پیش از آن نیز در پی وقوع زلزله مهیب تبریز، آسیب‌های بسیاری دیده بود. پس از این آسیب‌ها، انجمن آثار و مفاخر و میراث فرهنگی با کمک استاد رضا، از معماران بنام آن دوره، اقدامات مربوط به ترمیم و مرمت مسجد کبود را انجام دادند.

میمنت‌نژاد با اشاره به شیوه مرمت کاشی‌های آسیب‌دیده مسجد کبود، خاطرنشان کرد: در جریان مرمت، رنگ کاشی‌های جایگزین نسبت به کاشی‌های از بین رفته، کم‌رنگ‌تر انتخاب شد تا بخش‌های مرمت‌شده از قسمت‌های اصلی بنا قابل تشخیص باشد.

این پژوهشگر با اشاره به شباهت‌های معماری مسجد کبود تبریز و مسجد ییشیل در شهر بورسا ترکیه، گفت: مسجد ییشیل حدود ۲۰ سال پیش از مسجد کبود تبریز ساخته شده و این دو بنا از نظر معماری، کاشی‌کاری، وجود معماران مشترک و کتیبه‌های مشابه، شباهت‌های بسیاری دارند.

وی افزود: نام این دو مسجد نیز از نظر معنایی به یکدیگر نزدیک است؛ مسجد «گوی» به معنای کبود یا آبی و مسجد «ییشیل» به معنای سبز نامیده شده‌اند.

میمنت‌نژاد با بیان اینکه هنر به‌کاررفته در مسجد کبود به کاشی‌کاری محدود نمی‌شود، اظهار کرد: در مسجد ییشیل تنها محراب کاشی‌کاری شده، اما مسجد کبود تبریز سراسر غرق در هنر است و هنر خط، خوشنویسی و کاشی‌کاری در بخش‌های مختلف آن به چشم می‌خورد، هر کتیبه مسجد کبود می‌تواند کتابی به عمق تاریخ آذربایجان باشد و این کتیبه‌ها از ظرفیت بالایی برای مطالعه و پژوهش برخوردارند.

میمنت‌نژاد با اشاره به اهمیت تاریخی محوطه مسجد کبود، گفت: محوطه این مسجد را می‌توان گورستان تاریخ شهرنشینی تبریز دانست، چرا که قبرهایی با قدمت بیش از هزار و ۵۰۰ سال در این محوطه وجود دارد.

وی با گلایه از میزان توجه به این بنای تاریخی و معماری، اظهار کرد: متأسفانه پژوهش‌های زیادی در زمینه این اثر تاریخی و هنری اصیل تبریز انجام نشده است.

میمنت‌نژاد افزود: امروزه اطراف مسجد کبود مملو از مراکز تجاری شده و به تدریج ارزش و جایگاه این بنای تاریخی در حال افول است، صرفاً نباید به نگهداشتن این نگین تاریخی بسنده کنیم، بلکه باید با همت و تلاش برای حفظ و مرمت آن کوشش شود.

به گزارش ایسنا، مسجد کبود تبریز یا عمارت مظفریه، از برجسته‌ترین یادگارهای دوره قراقویونلوهاست که به دستور سلطان جهانشاه ساخته شد و تکمیل آن به سال ۸۷۰ هجری قمری بازمی‌گردد. این بنا که در گذشته بخشی از مجموعه‌ای شامل مسجد، آرامگاه، خانقاه، باغ و بازار بوده، به دلیل کاشی‌کاری‌های ظریف و گسترده، ترکیب رنگ‌های فیروزه‌ای و لاجوردی و کتیبه‌های نفیس، به «فیروزه جهان اسلام» شهرت یافته است. مسجد کبود در طول قرن‌ها بر اثر زمین‌لرزه‌های متعدد آسیب‌های فراوانی دید و بخش‌هایی از مجموعه اصلی آن از میان رفت، اما سردر باشکوه و قسمت‌هایی از بنای مسجد باقی ماند و در دوره معاصر بارها مورد مرمت و حفاظت قرار گرفت. این اثر در سال ۱۳۱۰ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد و امروزه در محدوده مجموعه تاریخی بازار تبریز، یکی از مهم‌ترین جلوه‌های معماری و هنر تاریخی شهر به شمار می‌رود.