آذربایجان؛ قطب فرار سرمایه و جمعیت در دوره پهلوی

موج عظیم و دائمی مهاجرت برون‌منطقه‌ای، آذربایجان را از سرمایه‌های مادی و اجتماعی، به ویژه نخبگان فکری، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی خالی کرد.

اجرای دو برنامه کاملاً غیراصولی و سیاسی «تخته‌قاپی» (اسکان اجباری عشایر کوچرو) و «اصلاحات ارضی» در دوره پهلوی دوم، تأثیر عمیقی بر ساختار جمعیتی آذربایجان گذاشت . این سیاست‌ها موجب هجوم جمعیت‌های غیرشهری به شهرها از جمله تبریز و شکل‌گیری شهرهای خلقالساعه و فاقد زیرساخت‌های شهری شد .

هم‌زمان، سیاست‌های تمرکزگرایانه اقتصادی دولت پهلوی، سرمایه‌ها و صنایع را به سمت پایتخت و چند شهر معدود دیگر سرازیر کرد و آذربایجان را از توسعه متوازن محروم ساخت. صنعتی شدن شتابزده و نامتوازن کشور که با نادیده گرفتن بخش کشاورزی و روستایی همراه بود، شکاف عمیقی در توزیع درآمد میان مناطق شهری و روستایی ایجاد کرد و موج مهاجرت از روستاها به مراکز شهری و از آنجا به تهران را تسریع نمود .

پس از سقوط فرقه خودمختار آذربایجان در سال ۱۳۲۵ و ورود ارتش شاهنشاهی به تبریز، موج عظیمی از مهاجرت سیاسی شکل گرفت. ده‌ها هزار نفر، از جمله فعالان، روشنفکران، نویسندگان و هنرمندان هوادار فرقه، به شوروی پناهنده شدند .
بسیاری از این مهاجران تا پایان عمر در غربت ماندند و در حسرت دیدار وطن جان باختند . علاوه بر مهاجرت به خارج، تعدادی از کسانی که در ایران ماندند، به اتهام همکاری با فرقه، از آذربایجان به نقاط مختلف کشور تبعید شدند که این اقدام نیز خود نوعی مهاجرت اجباری بود و به خالی شدن منطقه از نیروهای فعال و تحصیل‌کرده انجامید .

این سرکوب‌ها و ناامنی‌های سیاسی، فضای خفقانی ایجاد کرد که بسیاری از نخبگان علمی و فرهنگی را به ترک منطقه واداشت .
حاکمیت نظامی و سرکوب امنیتی؛ مثلث فشار بر آذربایجان پس از کودتا

پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، مدیریت نظامی و امنیتی بر آذربایجان که بیش از آن حاکم شده بود، تشدید شد و این منطقه به یکی از کانون‌های اصلی سرکوب دولت کودتا تبدیل گردید . فضل‌الله زاهدی که دولت خود را با مقامات نظامی و امنیتی تشکیل داده بود، مبارزه بی‌امان با نیروهای مترقی در آذربایجان را در صدر برنامه‌های خود قرار داد .

هم‌زمان با این سرکوب گسترده، اقتصاد منطقه نیز با بحران مواجه شد. تشکیل ساواک در سال ۱۳۳۵ با کمک آمریکا، سرکوب نیروهای سیاسی و صنفی را تشدید کرد و منابع کلانی از اقتصاد به ارتش و نیروهای امنیتی اختصاص یافت که کسری بودجه و تورم فزاینده را به دنبال داشت .
این فضای خفقان‌آور امنیتی همراه با بیکاری گسترده و ناامنی اقتصادی، موج تازه‌ای از مهاجرت نخبگان، فعالان سیاسی و نیروهای کار ماهر را از تبریز و آذربایجان به تهران و خارج از کشور رقم زد و چرخه محرومیت و فرار مغزها از این خطه را تکمیل کرد.