از خاکستر کتابهای ترکی تا چرخه نشر؛ مقایسه جایگاه زبان ترکی در دوره پهلوی و اکنون

این گزارش به بررسی تطبیقی این دو رویکرد متفاوت و جایگاه زبان ترکی در این دو مقطع تاریخی می‌پردازد.مقایسه وضعیت نشر و فعالیت‌های فرهنگی به زبان ترکی در دو دوره پهلوی و جمهوری اسلامی، نشان‌دهنده تفاوت‌های بنیادین در رویکرد این دو نظام به تنوع زبانی و فرهنگی در ایران است. در ادامه، این دو دوره از جنبه‌های مختلف بررسی می‌شوند.

ممنوعیت و سرکوب در دوره پهلوی

در دوران پهلوی، به‌ویژه پس از وقایع مربوط به فرقه دموکرات آذربایجان در سال ۱۳۲۵، سیاستی خشن و سرکوبگرانه در قبال زبان و فرهنگ ترکی اعمال شد. اسناد تاریخی و گزارش‌ها نشان می‌دهد که پس از ورود ارتش شاهنشاهی به تبریز در آذر ۱۳۲۵، مراسمی تحت عنوان “جشن سوزاندن کتاب‌های ترکی” برگزار شد. در این مراسم، هزاران جلد کتاب، نشریه، سند رسمی و حتی آثار قدیمی به زبان ترکی در ملاء عام و در شهرهای مختلفی چون تبریز، خوی، مرند و اهر به آتش کشیده شد .

این اقدام بخشی از یک سیاست گسترده‌تر برای “فارس‌سازی اجباری” و پاک‌سازی فرهنگی بود که از سال‌ها قبل دنبال می‌شد . شواهد موجود، از جمله یک حکم محرمانه (مورخ ۱۳۳۶ یا ۱۳۵۶ ه.ش)، نشان می‌دهد که ممنوعیت چاپ کتاب و نشریه به زبان ترکی، یک سیاست رسمی و مستمر در این دوره بوده است. در این حکم که توسط وزارت فرهنگ و هنر وقت صادر شده، به‌صراحت هرگونه انتشار اثر به زبان ترکی ممنوع اعلام شده است .

وضعیت نشر و فعالیت‌های فرهنگی در جمهوری اسلامی

در مقابل، پس از انقلاب اسلامی، فصل جدیدی در نشر آثار به زبان ترکی گشوده شد. آمارهای پژوهشی معتبر، وضعیت نشر کتاب به زبان ترکی آذری در سال‌های ۱۳۵۸ تا ۱۳۹۷ را به روشنی نشان می‌دهد. بر اساس این پژوهش که در یک مجله علمی منتشر شده است:

تعداد عناوین: در این بازه زمانی ۴۰ ساله، تعداد ۴۶۹۰ عنوان کتاب به زبان ترکی آذری در ایران منتشر شده است . تعداد کتاب های دو زبانه در این آمار گنجانده نشده است.

روند رشد: این آمار نشان‌دهنده یک روند صعودی قابل توجه است؛ به‌طوری که کمترین تعداد عناوین با ۸ کتاب در سال ۱۳۷۱ و بیشترین آن با ۳۷۴ عنوان در سال ۱۳۹۷ به ثبت رسیده است .

موضوعات: بیشترین کتاب‌های منتشرشده در حوزه ادبیات بوده و ناشران شهر تبریز با انتشار ۱۷۰۷ عنوان کتاب، پیشرو بوده‌اند .

تیراژ: هرچند متوسط تیراژ کتاب‌ها در طول این سال‌ها فراز و نشیب داشته و روندی نزولی داشته است، اما خود تعداد عناوین، بیانگر حیات و پویایی این زبان است. به عنوان نمونه، در سال ۱۳۹۷، کتاب‌های ترکی به طور متوسط در تیراژ ۶۶۵ نسخه منتشر می‌شدند .

علاوه بر نشر کتاب، فعالیت رسانه‌ای نیز به زبان ترکی جریان دارد. برای نمونه، صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران شبکه استانی “سحر” را به زبان ترکی آذربایجانی اداره می‌کند. این شبکه که پیش از این با نام شبکه یک سحر فعالیت می‌کرد، اکنون به طور ۲۴ ساعته برای مخاطبان ترکی‌زبان در داخل و خارج از کشور برنامه پخش می‌کند . همچنین، بحث‌هایی برای راه‌اندازی شبکه‌ای به زبان ترکی استانبولی در استان آذربایجان غربی مطرح شده است . این فعالیت‌ها نشان‌ از وجود زیرساخت‌های رسمی و دولتی برای تولید محتوا به زبان ترکی است.

مقایسه تطبیقی دو دوره

جدول زیر، مقایسه‌ای کلی از وضعیت زبان ترکی در دو دوره پهلوی و جمهوری اسلامی ارائه می‌دهد:

در حالی که دوره پهلوی با سیاست یکسان‌سازی فرهنگی و سرکوب فیزیکی و نمادین زبان ترکی (از جمله کتاب‌سوزی) مشخص می‌شود، در دوره جمهوری اسلامی شاهد شکل‌گیری و تداوم نشر کتاب به این زبان هستیم. آمار ۴۶۹۰ عنوان کتاب در ۴۰ سال، میانگین حدود ۱۱۷ کتاب در سال را نشان می‌دهد که اگرچه ممکن است با نیازهای جامعه هدف فاصله داشته باشد، اما در قیاس با دوره قبل که نشر کتاب به‌کلی ممنوع بود، یک تغییر اساسی و مثبت است.

وجود رسانه‌های رسمی ترکی‌زبان نیز بر این تفاوت بنیادین صحه می‌گذارد. با این حال، باید از وجود برخی چالش‌ها و محدودیت‌هایی در زمینه نحوه نگارش و توزیع کتاب‌های ترکی در سال‌های اخیر نیز سخن گفت هر چند این چالش ها مسائلی نیستند که اصل مسئله را به فراموشی بگذارند.