آمار خفت‌بار پهلوی در بی‌سوادی آذربایجان

در حالی که رژیم پهلوی با شعارهای مدرنیزاسیون، سرمایه‌های کشور را صرف توسعه پایتخت و چند شهر معدود کرده بود، بخش بزرگی از مردم آذربایجان از نعمت سواد و آموزش عالی محروم مانده بودند.

امروز اما پس از چهار دهه از پیروزی انقلاب اسلامی، آمارها از رشد چشمگیر باسوادی و گسترش بی‌سابقه آموزش عالی در این منطقه حکایت دارد که مرهون توجه نظام جمهوری اسلامی به عدالت آموزشی و محرومیت‌زدایی است.

در واپسین سال‌های حکومت پهلوی، نرخ بی‌سوادی در ایران به طور کلی و در آذربایجان به طور خاص، وضعیت اسفناکی داشت. بر اساس آمارهای تاریخی، در آستانه انقلاب اسلامی، بیش از ۵۲ درصد از جمعیت کشور بی‌سواد بودند . این رقم در مناطق محروم و دور از پایتخت، از جمله آذربایجان، بسیار بالاتر بود.

گزارش‌های مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد که استان‌های آذربایجان غربی و شرقی در زمره استان‌های با بالاترین نرخ بی‌سوادی در کشور قرار داشتند . در مقابل، امروزه نرخ باسوادی در استان آذربایجان شرقی به حدود ۹۶.۲ درصد رسیده است . این جهش عظیم، بیانگر توجه ویژه نظام جمهوری اسلامی به ریشه‌کن کردن بی‌سوادی به عنوان یک اولویت اساسی است، در حالی که رژیم پهلوی در طول ۵۷ سال حکومت خود، نتوانست حتی نیمی از جمعیت کشور را باسواد کند.

در اواخر دوره پهلوی، دانشگاه تبریز که در آن زمان “دانشگاه آذرآبادگان” نامیده می‌شد، به عنوان مهم‌ترین مرکز آموزش عالی در شمال غرب کشور، تنها حدود ۸ هزار دانشجو داشت. اسناد تاریخی نشان می‌دهد که در سال ۱۳۵۳، تعداد کل دانشجویان این دانشگاه ۷۹۹۷ نفر بود که از این تعداد، ۶۳۲۴ نفر (حدود ۸۰ درصد) تحت تأثیر سیاست موسوم به “آموزش رایگان” قرار گرفتند .

این آمار در حالی است که این دانشگاه تنها مرجع آموزش عالی در کل منطقه بود و ظرفیت پذیرش آن هرگز پاسخگوی نیاز جمعیت جوان و مشتاق آذربایجان به تحصیلات عالی نبود. محدودیت شدید تعداد دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی، بخش بزرگی از جوانان مستعد این خطه را از ادامه تحصیل محروم کرده و به حاشیه‌رانی علمی آنان منجر شده بود. این وضعیت در حالی بود که رژیم پهلوی با استفاده از درآمدهای سرشار نفتی، می‌توانست زیرساخت‌های آموزشی را در سراسر کشور گسترش دهد، اما چنین اراده‌ای وجود نداشت.

در مقابل محرومیت آموزشی دوران پهلوی، امروزه آذربایجان به یکی از قطب‌های مهم آموزش عالی کشور تبدیل شده است. بر اساس آخرین آمارهای موجود، استان آذربایجان شرقی به تنهایی میزبان ۷۷ مرکز علمی و دانشگاهی است . تعداد دانشجویان این استان در سال ۱۳۹۷ به ۱۰۷,۶۱۸ نفر رسیده بود .

اما این تمام ماجرا نیست؛ آمارهای دقیق‌تر نشان می‌دهد که در سال تحصیلی ۹۵-۱۳۹۴، استان آذربایجان شرقی با ۲۰۷,۹۹۱ دانشجو و استان آذربایجان غربی با ۱۲۸,۸۵۶ دانشجو، جمعاً بیش از ۳۳۶ هزار دانشجو داشته‌اند . این آمار، رشد خیره‌کننده‌ای را نسبت به ۸ هزار دانشجوی دانشگاه تبریز در اواخر پهلوی نشان می‌دهد. افزون بر این، استان اردبیل که در دهه 70 از استان آذربایجان شرقی منتزع شد، خود دارای ۶۲,۹۷۹ دانشجو در سال ۱۳۹۴ بوده است . به این ترتیب، مجموع دانشجویان سه استان آذربایجانی در آن سال به حدود ۴۰۰ هزار نفر می‌رسید.

مقایسه آمارهای بی‌سوادی و تعداد دانشجویان در دو دوره پهلوی و جمهوری اسلامی، به روشنی نشان‌دهنده ماهیت تبعیض‌آمیز و ضد مردمی رژیم گذشته است. رژیم پهلوی که خود را علم‌دار “تمدن بزرگ” می‌نامید، نه تنها نتوانست مشکل بی‌سوادی را در کشور حل کند، بلکه با تمرکزگرایی افراطی و محدود کردن امکانات آموزشی به پایتخت و چند شهر بزرگ، حق مردم آذربایجان را برای دسترسی به آموزش عادلانه پایمال کرد.

در مقابل، جمهوری اسلامی با تأکید بر عدالت آموزشی، گسترش مراکز دانشگاهی در سراسر کشور و تشکیل نهضت سوادآموزی، زمینه را برای شکوفایی استعدادهای جوانان این مرز و بوم فراهم آورد.

هر چند باید با نگاه نقادانه سیاست های آموزشی سالهای اخیر را مورد بررسی و تحلیل قرار دهیم اما ، افزایش جمعیت دانشجویی از ۸ هزار نفر در یک دانشگاه به ۴۰۰ هزار نفر در ده‌ها مرکز آموزش عالی، و ارتقای نرخ باسوادی از حدود ۵۰ درصد به بالای ۹۶ درصد ، گواه روشنی بر توفیق نظام جمهوری اسلامی در تحقق بخشی از آرمان‌های عدالت‌محورانه خود و محکومیتی تاریخی بر سیاست‌های ظالمانه رژیم پهلوی در حق مردم آذربایجان است.