انتخابات فرمایشی پهلوی؛ نمایش دموکراسی در خدمت استبداد

در حقیقت نمایش انتخابات در زمان پهلوی، انتخاباتی بود که از پیش در منزل نخست‌وزیر و با نظارت مستقیم شاه طراحی می‌شد و مجلس را به مهر لاستیکی تأیید تصمیم‌های دربار تبدیل کرده بود.

پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، محمدرضا پهلوی که تاج و تخت خود را مدیون حمایت‌های خارجی می‌دید، کنترل خود بر انتخابات را به شدت افزایش داد. هدف او ایجاد مجلسی مطیع و وفادار به شخص شاه بود .

طبق خاطرات “حسین فردوست”، نزدیک‌ترین دوست و هم‌کلاس دوران کودکی شاه، در زمان انتخابات مجلس، یک کمیسیون سه‌نفره در منزل “اسدالله علم” نخست‌وزیر تشکیل می‌شد. این کمیسیون تعیین می‌کرد که نام چه کسانی از صندوق‌های رأی‌گیری بیرون آید .

به این ترتیب، مجلس که قرار بود تجلی اراده ملی باشد، تحت سیطره حاکمیت و بالاخص شخص شاه قرار گرفت . سازمان سیا در گزارشی تحقیقاتی درباره ایران، به صراحت نوشت: «از زمانی که شاه به قدرت مطلقه خود دست یافت، مجلس حکم مهر پلاستیکی سلطان را پیدا کرد» .

از دوره نوزدهم مجلس، رژیم پهلوی برای جلوه دادن ظاهر دموکراسی و جلب رضایت غرب، دست به تأسیس دو حزب مصنوعی زد: حزب “مردم” به رهبری اسدالله علم و حزب “ملیون” به رهبری منوچهر اقبال . این احزاب که به “احزاب بله قربانگو” معروف شدند، هیچ تفاوت ماهوی با یکدیگر نداشتند و هر دو کاملاً مطیع دربار بودند.

در شرایطی که شاه همه نیروهای مخالف واقعی را سرکوب کرده و سانسور شدیدی بر مطبوعات حاکم بود، این دو حزب برای رقابت‌های صوری وارد عرصه شدند . هدف از این نمایش، تکمیل ویترین دموکراسی در ایران و بازسازی وجهه رژیم بود، اما واقعیت آنچنان ساختگی بود که حتی نشریات وابسته به حکومت نیز به آن اذعان داشتند.

اوج نمایش دموکراسی در دوره پهلوی، رفراندوم ۶ بهمن ۱۳۴۱ برای تصویب اصول شش‌گانه “انقلاب سفید” بود. این همه‌پرسی در حالی برگزار شد که مراجع بزرگی چون امام خمینی (ره) و آیت‌الله حکیم آن را به دلیل عدم آگاهی رأی‌دهندگان، نبود فضای سالم و مخالفت با موازین شرعی تحریم کرده بودند .

با وجود خلوت بودن محل‌های رأی‌گیری و اعتراضات گسترده، دستگاه تبلیغاتی رژیم اعلام کرد که بیش از ۵ میلیون و ۵۰۰ هزار نفر به این اصول رأی مثبت داده‌اند و تنها ۴ هزار نفر مخالف بوده‌اند . این روند تا پایان کار رژیم ادامه یافت؛ به‌طوری که دوره بیست‌وچهارم مجلس شورای ملی که به “مجلس رستاخیز” معروف شد، آخرین مجلس دوران پهلوی بود.

در این دوره، تنها اعضای حزب رستاخیز (حزب واحد فرمایشی شاه) می‌توانستند کاندیدا شوند و مجلس عملاً به نهادی کاملاً یکدست و بی‌اثر در برابر اراده شاه تبدیل شده بود . این چنین بود که “دموکراسی” در عصر پهلوی به ابتذال کشیده شد و انتخابات به ابزاری برای تثبیت سلطنت مطلقه تبدیل گردید.